ኣቦ ምዕራባዊ ፍልስፍና

ተኪአ በየነ ኣብ ዝተርጎማ ሶፊያ እትብል መጽሓፍ ምስ ክርስቶስ የመሳስሎ እዩ።ኣብ ዘመኑ ከም ዘይፈልጥ ብምፍላጡ ኣብ ኣቴንስ እቲ ኣብ ዓለም ዝለበመ ሰብ ዝብል ክብሪ ክረክብ በቒዑ።እዚ ብደጋዊ ትርኢቱ ከም ዘይምልኩዕ ዝቑጸር፡ተርባብ፡ገዚፍ ርእሱ፡ጠዋይ ኣፍንጭኡ፡ሓጺር፡ በራሕ ጥራይ እግሩ ኣብ ኣደባባያት ኣቴንስ እናዘረ ምክታዕ ዝብርሆ ዝነበረ ሰብ መን ይኸውን ትብሉ?ብርግጽ ንሎሚ ምስቲ መስራቲ ምዕራባዊ ፍልስፍናን ሓደ ካብ መስረትትን ጸለውትን ሰባት ኣብ ዓለመ ፍልስፍናን ዝነበረ ሶቕራጠስ ከነላልየኩም ኢና ምሳና ጽንሑ።ቅድሚኡ ግን በብግዚኡ እንዝርግሖም ኣብ ዝተፈላለየ ዛዕባታት ፍልጠት ዘተኮሩ መደባትና ንምክትታል ሳብስክይብ ኣይትረስዑ፡ሰናይ ምክትታል።

ሶቕራጠስ ኣብ መልክዕን መጋየጽን ይግደስ ኣይነበረን።ንሱ እንኮ ዝግደሰሉ ነገር ሓንጎሉ ጥራይ እዩ።እዚ ድማ እዩ ጀማሪ ናይ ስነ ሓሳብ ሰውራ ዘብሎ።ሶቕራጠስ ዘበገሶ ሰውራ ብሓደን ብርቱዕን መሳርያ ጥራይ እዩ ንግሪኽ ኣንቀጥቂጡን ለዊጡን።ንሱ ድማ ሕቶ እዩ።ጥንታውያን ግሪኻውያን ኣብ ግዚኦም ካብቲ ንዘበናት ዓብሊሉ ዝነበረ ኣምልኾ ጣኦታት ውጽእ ኢሎም፡ንነገራት ኣብ ልዕለ ባህራውያን ሓይልታት ዘይኮኑ ኣብ ምኽንያት ወይ ሪዝን ክደልይዎም ጀሚሮም ነበሩ።ንኣማልኽትን መናፍስትን ከም መግለጺ ኩሉ ነገር ስለ ዘይረኣይዎም ድማ እዩ፡ ንምንቅስቓስ ወርሕን ከዋኽብትን ኣብ ስነ ቁጽርን ርትዕን ተሞርኪሶም ክቕምርዎም ዝኸኣሉ።እምበኣር ኣብዚ ግዜ እዩ ስነ ፍልጠት ወይ ሳይንስ ዝተወልደ።ሓደ ካብ ጥንታውያን ስነ ፍልጠተኛታት ዝኾነ ግሪኻዊ ታሊስ ኣብ እዋን ጉዕዞ ባሕሪ ብከዋኽብቲ ተሞርኪስካ ኣንፈትካ ትፈልጠሉ መጽሓፍ ጽሒፉ ነበረ።በዚ ከይተሓጽረ ናብ ግብጺ ኣብ ዝተጓዕዘሉ እዋን ቁመት ናይ ሓደ ነዊሕ ፕራሚድ ክዕቅን ተሓተ እሞ፡መጀመርያ ጽሓይ በሪኻ ጽላሎቱ ማዕረ ቁመቱ ዝበጽሓሉ ሰዓት ድሕሪ ምጽናዕ፡ብተመሳሳሊ ሰዓት ቁመት እቲ ፒራሚድ ብልክዕ ካብ ጽላሎቱ ክዕቅኖ ከኣለ።ሶቕራጠስ ግን ንምኽንያት ወይ ሪዝን፡ ንከዋኽብቲ፡ባሕሪ ወይ ገነት ንኸጽንዓሉ ኣይተገደሰን።ንሱስ ምኽንያታውነት ተጠቂሙ ባህርያት ደቂ ሰባት እዩ ከጽንዕ ፈቲኑ።ነታ ኣብ ግዚኣ ልዕሊ 150 ሽሕ ተቐማጦ ብምሓዝ ሓንቲ ካብ ዝዓበያ ከተማታት ዓለምና ዝነበረት ኣቴንስ ከም ቤተ ፈተነ ብምውሳድ ድማ ኣብ መንገዲ እናዞረ ምስ ዝረኸቦ ሰብ ከውግዕ፡ክሓትት፡ክምልስን ክካታዕን ይውዕል ነበረ።

   ደቂ ዓዱ ከም ንቡር ዝወሰድዎም ነገራት፡ሕማቕን ጽቡቕን፡ ጌጋን ቅኑዕን ኢሎም ፍርዲ ንዘቐመጥሎም ልምድታት ሶቕራጠስ ብሕቶታቱ በድሆም።ሶቕራጠስ ንነብስወከፍ ትህቦ ፍርዲ፡ትኽተሎ እምነት ወይ ትህቦ መደምደምታ ብገዛእ ርእስኻ መርሚርካን ተረዲእካን ክትውስን ኣለካ ይብል ነበረ።ንሶቕራጠስ እዚ ስነ ሓሳብ ‘‘ውልቃዊ ናጽነት’’ ናይ ህይወት መትከል እዩ ኔሩ።ሶቕራጠስ ግዚኡ ኣብ ክትዓት ከሕልፎ እንከሎ፡ከተምኡ ኣብ ኲናት ነበረት።

ስፓርታውያን  ንኣቴንስ ወሪሮም ኣብ ከበባ ብምእታው ኣብ ወሰናስን ናይታ ከተማ ዝነበረ ናይ ሕርሻ ቦታታት እናቃጸሉ፡ብፍርሒ ተጎቢኦም ዝነበሩ ኣቴናውያን በሪ ከተምኦም ዓጽዮም ኣብ ግምብታት ኮይኖም ግራውቶም ክቃጸል ብርሑቕ ካብ ምዕዛብ ወጻኢ ምርጫ ኣይነበሮምን።እኽልታቶም ብምህማኹ ብዙሕ ኣይዓጠጦምን ምኽንያቱ እተን ካብ ርሑቕ ቦታታት ዝመጻ ዝነበራ ጀላቡ ዘድሊ የእካል የምጽኣ ስለ ዝነበራ።ሓደ ዓመት ድሕሪ ከበባ ኣቴንስ ግን እተን መራኽብ መግቢ ጥራይ ዘይኮነ ምስአን ካልእ ዘይተፈልጠ ጽዕነት ሒዘን መጻ፡ለበዳ።ምስ ምዕጻው ናይታ ከተማ ሳዕቤን ናይቲ ለበዳ ዘስካሕክሕ ኮነ።ሰባት ከም ቆጽሊ ረገፉ፡እቲ ለበዳ ወላ እውን ንመራሒ ናይታ ከተማ ፐረኪሊስ ኣርከበሉ።ኣብቲ እዋን ሓደ ሲሶ ካብ ህዝቢ ናይታ ከተማ ሞተ።ምስ ምሟት ናይ መራሒኣ ብዝተፈጥረ ናይ ስልጣን ውድድርን ኣብ ኣፍደገ ከተማ ዓሪዱ በራ ከም ትዓጹ ዝገበራ ወረራ ስፓርታውያንን ኣቴንስ ህላወኣ ኣብ ምልክት ሕቶ ኣተወ።ስርዓተ ዴሞክራሲ ንባዕሉ ኣሉታዊ ሸነኹ ጎልሐ፡ፍልልይ ሓሳባት ኣብ መንጎ ዜጋታት ንሂሩ፡ኣቴንስ ኣይኮነን ውግእ ክትገጥም ነብሳ ክትክእል እኳ ዘጸግማ ከተማ ተቐየረት።ካብዚ ዕግርግርን ዘንጸላለዋ ናይ ጥፍኣት መንገድን ሓደ ሰብ ጥራይ እዩ ከድሕና ዝኽእል ኔሩ፡ሶቕራጠስ።ህዝቢ ሓላፍነት ናይቲ ዝሰዓበ ተደጋጋሚ ሽግራት ናብቶም ጀነራላት ኣጸጊዑ ንኽቕተሉ ጸውዐ፡ሶቕራጠስ ኣንጻር እቲ ህዝቢ ደው ኢሉ ምቕታል ናይቶም ጀነራላት ተቓወመ።እንተኾነ ሓደ ሶቕራጠስ ኣንጻር ምሉእ ህዝቢ ክዕወት ከቢድ ብምንባሩ ህዝቢ ጸላእቱ ኣብ ኣፍደገ ዓዱ ዓሪዶም ከለዉ ንጀነራላቱ ብስሚ ክቕተሉ ፈረደ።ፖለቲካዊ መሪሕነታ ዝተኸፋፈለ፡ጀጋኑኣ ዝቐተለት ኣቴንስ ጉዕዞ ንቑልቁል ተተሓሓዘቶ።ኩናት ካብ ዝግብኦ ግዜ ንላዕሊ ወሰደ፡ኣቴናውያን ዓቕሎም ክጽንቀቕ ጀመረ።ኣብ መላእ ግሪኽ ዝሓየሉ ህዝቢ ምዃኖም ከረጋግጹ ነበሮም።ነዚ ንምትግባር ካብ ወረራ ስፓርታውያን ከድሕንዋ ንዝሓተተቶም ሲሲሊ ክሕግዙ ወሰኑ።እዚ ዘይተኣደነ ጸጋታት፡ወተሃደራትን፡መራኽብን ዝሓትት ነበረ።ኣቴንስ ዘለዋ ጸጋታት ኩሉ ኣውፊራ ኣብ ኣፍደገ ገዝኣ ዝነበረ ጸላኢ ኣብ ዳሕረዋይ ሸነኹ ንኽትወግኦ ናብ ሲሲሊ ነቐለት፡እንተኾነ እቲ ወፍሪ ከም ዝተመደቦ ክኸይድ ኣይከኣለን፡ረዳት ድሕሪ ረዳት ተላእኩ።ኣዋርሕ ብዘይ ደሃይ ሓለፈ፡ኣብ መወዳእታ ወረ ናይቲ ዘሕፍር ስዕረት ዜጋታታ ናብ ኣቴንስ በጽሕ።ልዕሊ 50 ሽሕ ኣቴንሳውያን ኣደዳ ሞትን ምርኮን ኮኑ፡ብዘለዋ መራኽብ ዓነዋ፡ኣብ ጥንታዊት ዓለም ሓደ ካብቲ ዘሕፍር ስዕረት ኮይኑ ተመዝገበ።ነዚ ዘጋጠመ ስዕረት ተገንዚቦም ኣበየ ቦትኡ ዝነበሩ ጸላእቲ ኣቴንስ ከዕንውዋ ወሰኑ፡እቶም ቅድሚ 50 ዓመት ብኣቴንሳውያን ዘሕንኽ ስዕረት ዝቐመሱ ፐርሽያውያን ሕነኦም ዝፈድይሉ ሰዓት ከም ዝኣኸለ ደምደሙ።

      ናብ ስፓርታውያን መጽዮም ድማ ኪዳን ሓተቱ።እቶም መራኽብ ዘይነበሮም ስፓርታውያን ብሓገዝ ፐርሽያ መራኽብ ክረኽቡ ዘኽእል ዕድል ስለ ዝተፈጥረ ነቲ ዕድል ብሓጎስ ተቐበልዎ።መራኽብ ኣቴንስ ኣብ ሲሲሊ ዓንየን ስለ ዝነበራ ስፓርታውያን ንወደባት ኣቴንስ ክዓጽዉ ምቹእ ዕድል ረኸቡ።እተን ካብ ግብጽን ካልኦት ግዝኣታት ኣተንስን እኽሊ ጽዒነን እናመጻ ንኸተማ ኣቴንስ ዝቕልባ ዝነበራ መራኽብ መሕለፍ መንገድን መዕረፊ ወደብን ሰኣና፡ኣብ መወዳእታ ኣቴንሳውያን ብጥሜት ክስነፉ ጀመሩ።ኣቴንስ ገጻ ናብ ኣምልኽታ ሓቲታ ጸለየት፡ኣማላኽታ መልሲ ኣይነበሮምን።ቅድሚ ሰላሳ ዓመታት ጎብለል ግሪኽን ዓለምን ምዃና ርግጸኛ ዝነበረት ከተማ ኣብዚ ሰዓት ጥሜት፡ለበዳን ኲናትን ተበራርዮም ገረፍዋ።ኣብ 404 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ኣቴንስ ከይፈተወት ናብ ስፓርታ ተምበርከኸት።ላይሳንደስ ኣዛዚ ስፓርታውያን ንኣቴንሳውያን ከቢድ ዋጋ ከኽፍሎም ወሰነ፡መጀመርያ እቲ ነታ ከተማ ከምዘይትድፈር ዝገብራ ዝነበረ ጽኑዕ ናይ መንደቕ ሓጹር ክፈርስ ጠለበ።ብዘይካ 12 መራኽብ ካልእ ዘሎ መራኽባ ከተዕኑ ተሓተት።እዚ ነቲ ኣብ ባሕሪ መዲተርያንያን ዝነበረ ዕብለላ ኣቴንስ ብዓቢኡ ድማ ንንግስነት ኣቴንስ መደምደምታ ኮነ።ሕፍረትን ስዕረትን ዝኸበዶም ኣቴንሳውያን ነቲ ዝወረዶም ጽሑፍቶ ተሓታቲ ክደልይሉ ግድን ነበረ።ንልቦንኦም፡ናይ ምውራር ሕልሞም፡ባህሎም ኣብ ምልክት ሕቶ ዘእተወ ሰብ ዓስቡ ክረክብ ነበሮ።

   ኩሎም የእዳዎም ናብ ሶቕራጠስ ኣወጣወጡ።ንሕብረተሰቡ ዝወስዶም ውሳነታት ክምርምር ብምሕታቱ፡ከም ኩሉ ዜጋ ንነገራት ብዕዉር ዓይኒ ኣሜን ኢሉ ብዘይምቕባሉ፡ጎዳእቲ ኣመላኻኽታታት ክሰዓሩ ብምጽዓሩ ሶቕራጠስ ተሓታቲ ናይቲ ዝወረደ ዕንወት ኣቴንስ ኮነ።ንልዕሊ 50 ዓመታት ሶቕራጠስ ንባህልን ልምድን ስፓርታ ኣብ ምልክት ሕቶ ከእቱ ጸኒሑ እዩ።ኣብ ጎዕዙኡ ቀሊል ቁጽሪ ዘይነበሮም ሰዓብቲ ኣፍርዩ ነበረ።እዚ ንሞራል ናይታ ከተማ ከም ዝተፈታተኖ ከም ርጉጽ ተወስደ።ሶቕራጠስ ንኣማልኽቲ ናይታ ከተማ ብምድፋሩ፡ንመንእሰያት ናይታ ከተማ ድማ ሕማቕ ኣርኣያ ኮይኑ ብምብልሻዉ ተኸሲሱ ኣብ ቀይዲ ኣተወ።ኣቴንሳውያን ልክዕ ከምቲ ጀጋንኦም ብገዛእ ኢዶም ዘጥፍኡ፡ነቲ ብልሂ ውሉዶም እውን ከጥፍእዎ ተዓጥቁ።ኣገባብ ኣነባብርኦም ክምርምሩ ምሕታቱ ከም ገበን ቆጸርሉ።መስርሕ ፍርዲ ሶቕራጠስ ኣብ ኣደባባይ ናይታ ከተማ ተኻየደ፡ፈረድቱ እቶም ቅድሚ ገለ ዓመታት ን 7 ብሉጻት ጀነራላት ኣቴንስ ንሞት ፈሪዶም ንዓዶም ናብ ዕንወት ዝመርሑ ሰባት ነበሩ።ሶቕራጠስ ነብሱ ክከላኸል ኣዝዩ ሓጺር ግዜ ጥራይ ተዋህቦ።ሶቕራጠስ ንኸሰስቱ ብትብዓት ሞገተ። “ብግልጺ ንምዝራብ ኣብዛ ከም ዓቢ ዝደቀሰ ሃካይ ፈረስ ምብርባር ዝሰኣነት ከተማ፡ከም ጽንጽያ ኮይነ ከበራብራ ክጽዕር እየ ተፈጢረ።መዓልታዊ ድማ ኣብዝን ኣብትን ከይዓረፍኩ እናዘንበኹ ንነብስወከፍኩም ከበራብረኩም ካብ ምፍታን ዓዲ ኣይወዓልኩን።”ምጉቱ ሰባት ንኽድንግጽሉ ዝዕድም ግብረ መልሲ ኣይነበረን።ሶቕራጠስ ካብ ሞት ንምትራፍ ዘይኮነ ዝኣምነሉ ሓቂ ብምዝራብ ንነብሱ ኣንጻር ምሉእ ህዝቢ ኣቴንስ ደው ኣበላ።ሶቕራጠስ ብቐሊሉ ይቕረታን ምሕረትን ሓቱቱ ክገላገል ይኽእል ኔሩ፡ኣብ ክንድኡ ግን ኣብ ክንዲ ነታ ከተማ ዝወዓለላ ውዕለት ክሳብ ብህይወት ዘሎ ነጻ ድራር ክወሃቦ ሓተተ።

      ውሳነ ፈረድቲ ዳርጋ ፍሉጥ ነበረ፡ባይቶ እታ ከተማ ንሶቕራጠስ ብዝቐረበሉ ክሲ ገበነኛ ኮይኑ ረኸቦ፡እቲ ፍርዲ ድማ ሞት ነበረ።ሶቕራጠስ በቲ ፍርዲ ዝዓጀቦ ኣይመስልን “በሉ እምበኣር ሕጂ እንፋነወሉ ሰዓት ኣኺሉ እዩ፡ኣነ ናብ ሞት፡ንስኻትኩም ናብ ህይወት።መንና እዩ ሕጉስ ዝኸውን ግን ሰማያት ጥራይ እዩ ዝምስክር” በሎም።ሶቕራጠስ ካብ ቦታ ፍርዲ ናብ ቤት ማሕቡስ ተላእከ።በቲ ልሙድ ናይ ኣቴንሳውያን ኣገባብ ድማ ናይ ሞት ፍርዱ ተቐበለ፡ሄምሎክ ዝበሃል መርዚ ብምጭላጥ።ካብቶም ኣብ እዋን ሞቱ ምስኡ ዝነበሩ የዕሩኽቱ ዝተረኽበ ምስክርነት፡ሶቕራጠስ ናይ መወዳእታ ሰዓታት ህይወቱ ወላ ሓደ ነገር ከም ዘየጋጠመ እናተኻትዐን እናተዋዘየን የሕለፎ። “በሉ እምበኣር ነብሰይ ክሕጸብ፡ቅድሚ ሄምሎከይ ምስታየይ ክሕጸብ እዩ ዝሓሸ፡ምኽንያቱ ምስ ሞትኩ እተን ሬሳይ ዝሓጽባ ኣንስቲ ስርሐን ክቐለለን” እናበለ ይዋዘ።መርዚ ምስ ተቐድሓሉ ብጾቱ ብኽያት ተተሓሓዝዎ፡ሶቕራጠስ ብኸምኡ መንገዲ ከፋንውዎ ከም ዘይደሊ እናነገረ ኣጸናንዖም።ናይ መወዳእታ ቃላቱ እዘን ዝስዕባ ን ክሪቶ ዓርኩ ዝተዛረቦ እየን ኔረን። “ ክሪቶ ኣስክለፒስ ሓደ ኩኩናይ ይእውደና እዩ፡ከይረሳዕካ ክፈሎ ኢኻ።”

እንሆ እምበኣር ስፓርታ መስትያታ ሰበረት፡ካብ ደቂ ኣዳም ዝለበመ ዝተባህለሉ ውሉዳ ብገዛእ ኢዳ ኣጥፍአት።እንሆ ድማ ሶቕራጠስ ንኽብሪ፡ዝና፡ወይ ህቡብነት ዘይኮነ ንመትከላቱ ክብል ሞተ።ምኽንያቱ ከም እምነቱ ሰብ ኣብ ከባቢኡ ዝርከቡ ነገራት ከይሓተተ ክቕበል ስለ ዘይብሉ።ሶቕራጠስ ዘይከም ትጽቢት ኣቴናውያን ንሓዋሩ ዝዝከር ጅግና ዓለም ኮነ።ኣቴናውያን ንጀጋኑ ኲናት የምልኹ፡ይኣምኑን፡ሓወልትታት ይሰርሑን ነበሩ፡ሕጂ ግን ሓድሽ ጅግና ተወልደ፡ብሓሳባቱ ነጊሱ ኣቴንስ ሓወልትታት ሰርሓትሉ። ኣቴንስ ደጊማ መግዛእታዊ ሓያል ኣይኮነትን፡እንታይ ድኣ ዓዲ ትምህርትን መአከቢ ምሁራንን።መጫጭሒ ሓደስቲ ሓሳባትን ዓለም ዝቐየሩ ክትዓትን ሰባትን ኮነት።ኣቴንስ ንሓዋሩ ብሰውራ ሶቕራጠስ ተዘከረት፡ፕላቶ፡ኣሪስቶትል ወዘተ ኣብ ኣሰሩ ተኸቲሎም ክሳብ ሎሚ መሰረት ምዕባለ ዝኾነ ኣብ ምኽንያት ምእማን፡መርሚርካ ምቕባል ዝብል ሓሳብ ኣምለኹ።ኩሉ ድማ ብሳላ ሶቕራጠስ ነበረ።

ፍልስፍና ሶቕራጠስ

ሶቕራጠስ ብገዛእ የእዳዉ ዝጸሓፎ ንጣር ጽሑፍ የለን፡ታሪኽ ህይወቱን ፍልስፍናታቱን ንረኽቦም ኣብቶም ብድሕሪኡ ተኸታቲሎም ዝመጹ ፕላቶ ዜኖፍን ኣሪስቲፑስን ካልኦትን ዝጸሓፍዎም ድራማታትን ሰነዳትን እዩ።ፕላቶ ብመልክዕ ዝርርብ ኣብ ዘዳለዎ መጽሓፍ ንሶቕራጠስ ኣብ ታሪኽ ክሰፍርን ሓሳባቱ ናብ ዳሕረዎት ወለዶታት ክሰጋገርን ኣኽኢሉ።እዚ ግን እንሓንሳብ ጸሓፍቲ ናይቲ ታሪኽ ናይ ባዕሎም ርእይቶታት ስለ ዝውስኹ፡ናታቶም ርእይቶ ካብ ናይ ሶቕራጠስ ፈሊኻ ከተለልዮ ኣጸጋሚ ይገብሮ።በዚ ድማ እዩ እቲ ኣብ ጽሑፋት ፕላቶ ዝሰፈረ ሶቕራጠስን እቲ ናይ ብሓቂ ሶቕራጠስን ንምፍልላይ ክሳብ ሕጂ ተመራመርቲ ስነ ታሪኽ ዝደኽሙ።

ካብ ጸራቢ እምኒ ኣቦን መሕረሲት ኣደን ተወሊዱ ንሓንቲ ዛንቲብ ዝተባህለት ጊንጢ ድማ ተመርዕዩ።ኣብ ፍልስፍናዊ ዝርርቡ ንውልቃዊ ህይወቱ ከም መወከሲ ብዙሕ እዋን ይጠቕሶ እዩ “ኣደይ መሕረሲት እያ፡ባዕላ ነቲ ህጻን ኣይትወልደለንን ግን ጻዕረን ክቐልል ትሕግዘን፡ኣነ እውን ከምኡ’’ ይብል።ነታ ጨቕጫቃ ዛንቲብ ዝተባህለት ሰበይቱ ኣመልኪቱ ድማ “ዛንቲብ ቤት ትምህርቲ ዓቕሊ እያ” ይብላ፡ንመንእሰያት ክምዕድ እንከሎ “ዝኾነት ትኹን ሰበይቲ ተመርዖ፡ጥዕይቲ ሰበይቲ እንተረኺብካ ሕጉስ ትኸውን እንተዘይረኺብካ ፍላስፋ ትኸውን” ይውስኽ።

   ኣብ ስነ ሓሳብ ፍልስፍና እቲ ዝበለጸ ኣበርክቶ ሶቕራጠስ እቲ ሶክራቲክ ሜተድ እናተባህለ ዝጽዋዕ ብመንገዲ ሕቶን መልስን ዝግበር ኣመሃህራ እዩ።እዚ ኣመሃህራ እዚ ኣብ ስርዓተ ትምህርቲ ኤርትራ ተኣታትዩ ክስርሓሉ ተፈቲኑን ኣብ ብዙሓት ሃገራት እውን ይስርሓሉ ኣሎ፡፡በጸዋውዓ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ሃገርና “ተመሃራይ ዘሳተፈ ስርዓተ ትምህርቲ” ይበሃል።ሶቕራጠስ በዚ መንገዲ ነቶም ቀንዲ ሓሳባት ቅኑዕን ፍትሕን ክምርምር ፈቲኑ እዩ።ኣብ ሕብረተሰብ ቅኑዕ ወይ ፍትሓዊ ዝበሃል እንታይ እዩ?ነዚ ሕቶ ንምምላስ ድማ ናብ ዝተፈላለዩ ሰንሰለታውያን ንኡሳን ሕቶታት ብምክፍፋል፡ነዞም ንኡሳት እናመለስካ ናብቲ ዝዓበየ መልሲ ንምብጻሕ ሓሊኑ።እዞም ንኡሳን ሕቶታት ድማ እዮም ንሶቕራጠስ ኣቦ ምዕራባዊ ፍልስፍና ክበሃል ኣኽኢሎሞ፡፡እዚ ሜላ እዚ ነቶም ነኣሽቱ ሰንሰላታውያን ሕቶታት ኣብ ዝምልሰሉ ግዜ ካብኣቶም ተጻረርትን ዘይክውንነታውያንን መደምደምታታት እናገለፈ፡ንጹራት መደምደምታታት ድማ እናደረዐ ብንጹር ሰንልአታውያን መልስታት ናብ መደምደምታ ይወስድ።

ኣብዞም ንኡሳን መንቀሊታት ኢና ድማ ንሶቕራጠስ ኣብ ሞራላዊ ፍልስፍና፡ፖለቲካዊ ፍልስፍናን ስነ ስርዓትን ኣገደስቲ ሓሳባት ዘሪኡ ንረኽቦ።

ጭዋ ንኽትበሃል ኣብ ሓቀኛ ዕርክነት ዝተመስረተ ዝምድና ክህልወካ ከም ዘለዎ ይኣምን፡ኣብ ውልቃዊ ህይወት ምስ እትናበብ እዩ ኣብ ሞያዊ ምብህሃልካ ተድምዕ ዝብል ስነ ሓሳብ እውን ኔርዎ።ንሕብረተሰቡ ወላኳ ይንቀፎም ግን ዓቢ ክብሪ እዩ ዝህቦም ኔሩ።በዚ ድማ እዩ ምናልባት ነቲ ከምልጠሉ ዝኽእል ዝነበረ ናይ ሞት ዕጭኡ ኣሜን ኢሉ ዝተቐበሎ።ንነብሱ ሓቂ ኣብ ምድላይ ከም ዝተዋፈረ ፈላስፋ ይቖጽራ ብምንባሩ ኣብ ፖለቲካዊ ህይወት ኣቴንስ ቀጥታዊ ተሰታፍነት ክህልዎ ይደሊ ኣይነበረን፡ምኽንያቱ ንሰባት ከመይ ገይሮም ክነብሩ ከም ዘለዎም ክነግርሲ ይትረፍ፡ነዛ ንነብሱ እኳ ከመይ ክትነብር ከም ዘለዋ ገና የናዲ ስለ ዝነበረ።እታ ንሱ እንኮ ዝንየተላ ፍልጠቱ ንድንቁርንኡ ምፍላጡ እዩ።እታ ህብብቲ ጥቕሱ ካብዚ እያ ትምንጩ “ኣነ ዝፈልጥ ከም ዘይፈልጥ ጥራይ እየ”

  እዞም ሓቅታት እዚኣቶም ካብቶም ሶክራቲክ ዲያሎግስ ዝበሃሉ ጽሑፋት ኢና ንረኽቦም።ማእከል ዝበዝሑ ናይቲ ንገዛእ ርእሱ ሓደ ካብ ኣዕኑድ ፍልስፍና ዝኾነ ፕላቶ ሶቕራጠስ ነበረ። ብፍላይ ኣብታ Apology ትብል ዝርርባዊት ጽሕፍቲ ብዙሓት ጻልጣ ክትዓት ይርከቡ።ቀጥታዊ ጽልዋ ሶቕራጠስ ኣብቶም ታሪኽ ስሞም ወትሩ ክለዓል ዝነብር ተመሃሩኡ ኢና ንረኽቦ።እቶም ድሒሮም ጨካናት መራሕቲ ዝተቐየሩ ኣልሲባደስን ክሪትያስን (Alcibiades and Critias) ጥራይ ዘይኮነ፡ኣብቶም ኣዕኑድ ፍልስፍና ዝኾኑ ዜኖፈንን ፕላቶን እውን ንረኽቦቦ።ክሪትያስ ብኣንጻር እቲ ኣብ መሪሕነት ዘርኣዮ ጭቆና ኣገባብ ኣመሃህራ ሶቕራጠስ ከስፍሕ ዝኸፈቶ ኣካዳምያ ዝተባህለ ቤት ትምህርቲ ክሳብ ሎሚ ኣብ ከም ብዓል ጣልያንኛ እንግሊዘኛ፡ፈረንሳይኛን ካልኦት ቋንቋታትን መጸውዒ ስርዓተ ትምህርቲ ንጥቀመሉ ኣለና።ፕላቶ ስነ ሓሳብ ሶቕራጠስ ናብ ኣሪስቶትል ከሕልፎ እንከሎ፡ኣሪስቶተል ትምህርትታት ሶቕራጠስ ናብ ሃጸይ እስክንድር ዓቢ ክሓልፍ ጌሩ።ተመሃራዩ Antisthenes ብወገኑ ንትምህርትታት ሶቕራጠስ ኣብ ምምራሕ ቅልል ዝበለ ህይወት ከም መወከሲ ተጠቂሙ ነቲ ህቡብ ብ ሲኒሲዝም ዝፍለጥ ኣገባብ ፍልስፍና መስሪቱ።እምበኣርከስ እዞም ኩሎም ሎሚ ከም ውሁባት እንወስዶም ዘለና ምዕባለታትን ቴክኖሎጅታትን ውጽኢት ናይቲ ብገሌና ከም ጽላለ ዝቑጸር ፍልስፍና እዮም።ሶቕራጠስ ምኽንያት ሓቲቱ፡ብምኽንያት ንምንባር መሪጹ፡፡ሕቶ ሶቕራጠስ ንከም ዜኖፈን፡ፕላቶ፡ኣሪስቶትል፡እስክንድርን ካልኦትን ፈጢሩ፡፡ድምር ጽምኣት ርትዕን ምኽንያትን ናታቶም ድማ ንስነ ፍልጠት ወሊዱ።ስነ ፍልጠት ንዓለም ቀይሩ፡፡እምበኣርከስ ባህርያትን ሓሳብን ሶቕራጠስ ኣብ ግዚኡ ጽላለ እዩ ተቖጺሩ፡ሶቕራጠስ ጽላለ ዘሪኡ፡ንሕና ፍረ እቲ ጽላለ ንበልዕ ኣለና።ሕቶን ምኽንያታዊ ፍርድን ዝሕመረቱ ጽላለ።ክቡራት ኣንበብቲ ብመንገዲ እዚ ጽሑፍ ምስ ሶቕራጠስ ተላሊኹምን ብምኽንያት ክትነብሩ ቃል ኣቲኹምን ክትኮኑ ተስፋ ይገብር።እዚ ጽሑፋት ኣብ ቻነልና ዳይናሚክ ኣርት ፕሮዳክሽንስ ብምብጻሕ ብድምጺ ክትከታተልዎ ይዕድም።ዝቕጽል ግዜ ምስ ኮፐርኒከስ ክሳብ እንራኸብ ብሩኽ ቅነ።ኣብዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ሊንክ ብምጥዋቕ ነዝን ካልእን ዝመሰለ መደባት ኣብ ናይ ዩቲብ ቻነልና ክትከታተልዎ ንዕድም።

“እንኮ ጽባቐ ጥራይ እዩ ዘሎ ፍልጠት፡እንኮ እከይ ድማ ኣሎ ድንቁርና” Socrates

©Asmerom Haile

ዳይናሚክ ኣርት ፕሮዳክሽንስ – DYNAMIC ART PRODUCTIONS.

PT Barnum “እቲ ዝበለጸ ኣገልጋሊ፡ግን ክኣ ዝኸፍአ ጎይታ” ክብል ይገልጾ።

መጽሓፍ ቅዱስ ብወገኑ “ሱር ኩሉ ክፍኣት” ይብሎ።እዚ ንገንዘብ ዝተዋህበ ምስሌታት እዩ።ኣብ መዓልታዊ ናብራናን ህይወትናን ገንዘብ ክንምእርር ግድን እዩ፡እሞኸ ድኣ ድልያ ገንዘብ ጉዕዞ ናብ ዋንነት ሱር ኩሉ  ክፍኣት ማለት ድዩ?

ኣብዛ ንነብረላ ምድሪ ሕጉስን፡ ጥጡሕን ሂወት ብመንገዲ ገንዘብ ኢና እንደልዮም።ምናልባት ግን ገንዘብ ካብቲ ክህበና ዝኽእል ሓጎስን:ሩፍታን ዝዓበየ ስቓይን፡ዝዕበየ ዘይርጉእ ሂወት ክምጥወልና ይኽእል ኢዩ።

ገንዘብ ካብ ዝፍጠር ክሳብ ሕጂ መዐየሪ ነገራት ጥራይ ከም ዘይኮነ ፡ መምዘኒ ደቂ ሰባት ውን ክኸውን ንዕዘቦ ኣለና።ዊኪፔድያ ንገንዘብ ዝኾነ ኣቕሓ ወይ ክረጋገጽ ዝኽእል መዝገብ እሞ ክኣ ከም ክፍሊት ንነገራትን ኣገልግሎታትን፡መኽፈል ልቓሕን ግብርን እዩ፡፡እቲ ቀንዲ ዕማማት ገንዘብ ከም ናይ መለዋወጢ ዕያር፡መዕቆር ክብርታትን፡መፈጸሚ ክፍሊታትን ካልእን እዩ ይብል።

እንተኾነ ሎሚ ትርጉም ገንዘብ ካብዚ ልዒሉ ዝተጠቕሰ ዛይዱ ኢና ንረኽቦ።ገንዘብ ድሌታትካ ወይ ጠለባትካ ንምፍጻም ዘገልግል መሳርሒ ምዃኑ ተሪፉ ንሱ ንባዕሉ ድሌት፡ ንሕና ድማ ናቱ መሳርሒ እንኾነሉ ግዜ መጽዩ ኣሎ።ገለ ኣብነታት እናሰነና ክንከይድ።

ገንዘብ ከም ካሕሳ ብሓደጋ ንዝሞተ ቤተሰብ ክኽፈል ንርኢ ኢና እዚ ገንዘብ ዋላ ውን ነታ መተካእታ ዘይብላ ሂወት ክመልስ ኣይክኣል፡ተቐበልቱ ንዝተፈላለዩ ወጻኢታት ክሽፍኑ ወይ ንኻልእ ዕላማታት ዝቕበልዎ ድኣ ይኹን እምበር፡ እቲ ገንዘብ ዋጋ እቲ ዝሞተ ፍጡር ምዃኑ ክንግዘቦ ኣለና። ስለዚ ገንዘብ መዐየሪ ነታ ዘይትትካእ ሂወት ውን ኮይኑ እዩ።

ኣብ መጻምድቲ ኣንጻር ጾታ ዝግበር ውዕል(መርዓ) ዝኽፈሉ ዝተፈላለዩ ንዋታውን፡ ገንዘባውን ግንዖታት ብድሕሪኦም ሒዞሞ ዘለዉ ሕቡእ ኣጀንዳ(ትርጉም) እንተድኣ ኣሎ፡ እቲ ዝምጦ ገንዘብ(ገዝሚ) ዋጋ እታ መርዓት ወይ መርዓዊ እዩ ኣይገርምን ‘ዶ?።

  ደቂ ሰባት ባዕልና ብዝፈጠርናዮም ነገራት ከም ገንዘብ፡ሃይማኖት ወይ ቴክኖሎጂ ወዘተ . . . ኣብ መቑሕ ቁጽጽሮም ተንበርኺኽናን ተገዚእናን ኢና።

ታሪኻዊ ኣመጻጽኣ

ለውጢ (ባርተር)

   ካብ ቅድሚ 100 ሽሕ ዓመታት ጀሚሩ ወዲ ሰብ ኣብ መንጉኡ ምልውዋጥ ነገራት ወይ ፍልመ ዕዳጋ ክገብር ከም ዝጀመረ ይፍለጥ።እዚ ዝካየድ ዝነበረ በዚ ሎሚ እንፈልጦ ዘለና ኣብ ቸክ፡ወረቐት ወይ ሳናቲም ብዝዓለበ ባጤራ ዘይኮነ ሓደ ኣቕሓ ብኻልእ ብምቕያር እዩ ዝካየድ ዝነበረ።እዚ መስርሕ እዚ ብእንግሊዝ ባርተር ሲስተም ይበሃል።ወላ’ኳ ከም ቀደም ከም ባጤራ ኣየገልግል እምበር ሎሚ እውን ኣብ መዓልታዊ ህይወትና ስሕት ኢሉ ይቕልቀል እዩ።እንተኾን ምስ ምስፋሕ ከተማታትን ምቕልቃል ስልጣኔታትን ባርተር ክሰርሓሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ሽግራት ክፈጥር ጀመረ።ከም ኣብነት ምስ እንወስድ፡

   ጫማ ክትገዝእ ትደሊ እሞ፡ናብቲ ኣብ ከተማኻ ዝርከብ ሰራሕ ጫማ ካብ እቶታትካ ርብዒት እኽሊ ሒዝካ ትኸዶ።ንዝሰርሓልካ ጫማ ብርብዒት እኽሊ ቀይርካ ድማ ትምለስ።ቅንይ ኢልካ ንሰበይትኻ ዝኸውን ጫማ ክሰርሓልካ ርብዒት እኽሊ ሒዝካ ትኸዶ፡ንሱ ግን ጓሉ ስለ ዝሓመመት መድሃኒት እምበር እኽሊ ኣየድልዮን እዩ።ብተወሳኺ ቆርበት ክሰኣን ስለ ዝጀመረ ንሓደ ጫማ ብርብዒት እኽሊ ጥራይ እናኽፈለ ክሰርሓልካ ኣይክእልን እዩ።እዚ ማለት ኣብ ናይ ልውውጥ ንግዲ ሓደ ሓባራዊ መዐቀኒ ነገራት የለን፡ሓደ ነገር ደሊኻ ክትረክብ ግድን ዝሓዝካዮ ትሕዝቶ ዝደሊ መላውጥቲ ትደሊ።ብተወሳኺ ናይ መቐመጢ ሽግር ኣሎ።እዚ ማለት ሓደ ሰራሕ ጫማ ንኹሉ ጫማታቱ ብኮሚደረ ክላወጦ ኣይክእልን እዩ፡ምኽንያቶ ኮሚደረ ኣብ ጅቡኡ ንነዊሕ እዋናት ክዓቑሮ ስለ ዘይክእል።

በዝን እንኸምዝን ድማ እዩ ኣብ ጥንታዊት መሶጶታምያ ኣብ ከባቢ 3000ዓ.ም ቅልክ፡ ናይ መጀመርያ ናይ ብሩርን ወርቅን ሰናቲም ከም ናይ ዕዳጋ መለዋወጢ ዝተቐልቀለ።

  ሰባት ብቐሊሉ ክዓቑርዎ፡ከንቀሳቐስዎ፡ክወዓዓልሉ ዝኽእሉ ፍሉጥ ዋጋታት ዘለዎ ሰናቲም ብምርካቦም ድማ ኩሎም ክርዕምዎ ግድን ነበረ።እቲ ስግንጢር ነገር ነቲ ዝጭበጥ ኣብ ዕዳጋታት ባርተር ዝቐርብ ጥረ ነገራት ገዲፎም ነቲ ክብላዕ፡ክሰተ ይኹን ሓያል መሳርሒታት ክስርሖ ዘይክእል ወርቅን ብሩርን ብምምላኾም እዩ ንምንታይ ይመስለኩም?ወርቅን ብሩርን ንኽርከቡ ጻዕሪ ዝሓቱ ብምዃኖም ኩሉ ግዜ ኣብ ዕዳጋ ውሑዳት እዮም።ብተወሳኺ በቲ ንጉስ ኣፍልጦ ስለ ዝተዋህቦም ካልኦት እውን ስለ ዝኣመንሎም ግሩማት መሳርያታት ዕዳጋ ይኾኑ።እዚ ክሳብ ሎሚ ዝቕጽል ዘሎ ሓቂ ኮይኑ 90% ናይ ዓለምና ሃብቲ ወይ ገንዘብ ኣብቲ ባንክታት ዝህባና ናይ ሕሳብ ደብተር እምበር ኣብዛ ህያው ዓለም የለን።ኣብቲ ነዚ ደብተራት ዝህበና ኣካል እምነት ስለ ዘለና ግን ነቲ ተራ መንግስቲ ዘሕትሞ ወረቓቕቲ ምትሃታዊ ሓይሊ ከም ዘለዎ ቆጺርና ንግዝኣሉ።

 ዝሰፍሐ ጽልዋን ኣሰራርሓን ገንዘብ ናይ ስነቁጠባ ሊቃውንቲ ክትንትንዎ ብምግዳፍ።ሓፈሻዊ ርድኢት ክህልወና ግን ገንዘብ ንሰብ ከገልግል ዝመጸ መምዘኒ፡ መዐየሪ ነገራት እዩ። መሰረት ኩሉ ሃብትን ምዕባለን ውን ኣብ ቁጠባ ወይ ኣብ ገንዘብ ዝተሞርከሰ እዩ።ስለዚ ገንዘብ ምውናን ኣብ ሂወትካ ዝሓሸ ኣነባብራ ክትነብር የክእለካ እዩ። ገንዘብ ንኸነምጽእ ወይ ናብ ገንዘብ ዘለዎ ንምኻድ፡ ክሳብ ናይ ሂወት ፈተና ኢና ነሕልፍ። ሕጂ’ውን ገንዘብ ድሕሪ ምርካብና ንረኽቦ መከራን ሽግርን ልዕሊ እቲ ገንዘብ ከይሃለወና ንኸፍሎ ይበዝሕ። እዚ ከይኣክል ንገንዘብ  ንግዝኦን ነምልኾን ኢና፡ ብዘይ ገንዘብ ሂወት የለን ኢልና’ውን ንኣምን። ኣብ ሃይማኖታዊ (መንፈሳዊ) ኣገላልጻ “ሃብታም ሰብ ናብ መንግስተሰማይ ካብ ዝኣቱስ . . .“

እዚ ማለት ግን ንድኽነት ጽዓር ማለት ኣይኮነን።ዝተፈላለዩ መዓልታዊ ድሌታትካ ንምርካብ ኣብ ትገብሮ ናይ ልውውጥ መስርሕ ገንዘብ ክትሓትትን ክትሕተትን ስለ ዝኾንካ።ምናልባት ነዚ ጽሑፍ ኣንቢብካ ድሕሪ ሕጂ ገንዘብ እንታይ ኢለዮ ትብል እንተ ኾይንካ፡ጽባሕ ኣፍቃሪትካ ምስ ጠለመትካ ‘’ገንዘብ ረሳሕ እንታይ ኢልክዮ . . .” ዝብል ደርፊ ወይ እዚ ጽሑፍ ኣይክመለሰልካን እዩ።እንታይ ድኣ ሓፈሻዊ ዕላማ ናይዚ ጽሑፍ፡ገንዘብ ክንረክብ እቶም ብገንዘብ ዘይምለሱ ነገራት ከይንኸስር፡ንገዘብ ድማ ከም ተረ መዐቀኒ ዕዳጋን መፈጸሚ ንግዳዊ ልውውጣትን ጥራይ ክንሪኦ ዝምዕድ እዩ። 

“እንሆ ድማ ገንዘብ ክንረክብ ጥዕናና…. ንስእን እሞ መሐከሚ ክኾነና ውን ነቲ ዝኣከብናዮ  ገንዘብ ተመሊስና ንዘርዎ”       ገንዘብ ዝጨበጥናዮ ይመስለና እምበር ማዕረ’ቲ ክንረኽቦ ኢልና ንሃልኮ ኢና ነጥፍኦ !!!“

መደምደምታ ክኾነና ገለ ካብ ፈሊጣን ብዛዕባ ገንዘብ ምስ ጽቡቅ ወይ ሕጉስ ኣነባብራ ኣተኣሳሲሮም ዘውክእዎ ኣበሃህላ ይስዕብ፦

#Jacob Needlman

“Those who criticize the wealthy don’t realize that money is needed to do good things”

ጃኮብ ገንዘብ ሽግራት ፈቲሑ መልሲ ውን ኣይቅርብን እዩ። እንተኾነ ግን ድሊታትና ክንረክብ መንገዲ ክህበና ይክእል እዩ። ዋላ ውን ናብ ጻት ዝኸበረ ቦታ እዛ ዓለም እንተወሰደና ገንዘብ ሓጎስ ክሽምተልና ኣይክእልን ይብል።

#Buddha

“Faith is the best wealth for a man in the world.Righteousness,  when well practiced brings happiness.”

መስራቲ ናይ ቡድሂዝም (buddhism) ጉታማ ቡድሃ (Gutama Buddha) ክልተ ጫፋት ናይ ናብራ ዝርኣየ ፍላስፋ እዪ። ገንዘብ ምስ ሓጎስ ኣተሓሒዙ ክዛረብ እንከሎ” ካብ በተኽ ገንዘብ ዘይብልና ክንከውን ዝኸፍእ ነገር የልቦን፥ እንተኾነ ግን ብዝሒ ገንዘብ ምውናን ውን ጸገማቱ ይበዝሕ። ስለዚ ዝተመጣጠነ (ማእከላይ) ኣነባብራ ሂወት ዝሓሸ ሓጎስ እትረኽበሉ ናብራ እዩ። ብሓፈሻ ሕጉስ ክትከውን ግን እቲ ቅኑዕ ነገር ምዝውታር የድሊ ይብል።

#Karl Marks

“Money plays the largest part in determining the course of history”

ገንዘብ ዝዓበየ ኣስተዋጽኦ ኣብ ታሪኽ ምስራሕ ኣለዎ።

ዘይ-ከም ኮሚኒዝማዊ ስነ-ሓሳቡ ፦ ገንዘብ ን ወዲ ሰብ ከገልግል ዝተፈጥረ ነገር እዩ። ናብ ዓወትን ድሊታትን ክትጎናጸፈሉን ታሪኽ ክትሰርሓሉ የኽእለካ፡ ስለዚ ማርክስ ገንዘብ ልዕሊ እቲ ዘስዕቦ ጸገማት ፡ መኽሰብ ከም ዘለዎ ይምድር።

#Ben Franklin

“The use of money is all the advantage there is in having money”

ቤን ፍራንክሊን እቲ ብውልቀጻዕሩ ክህብትም ዝኽኣለ ሰብ እዩ። ኣብታ “How to earn and save money ” እትብል መጽሓፉ ገንዘብ ድሌታትና ክነማልአሎም ይሕግዙና እንተኾኑ ፣ ሃብቲ ግን ምሉእ ሓጎስ ክገዝኣልና ኣይክእልን ይብል።

#Schopenhauer

“Wealth is like sea-water; the more we drink the thirstier we become; and the same is true of fame…”

እስቺፐንሃዋር ሓደ ካብ ዓቢ ለውጢ ዘይቅበሉ(pessimistic ) ፍላስፋ አዩ። ዝበዝሑ ሰባት ብኻ ዘይተፈጥሩ ኢሉ ዝምጉት ዝነበረ ውን እዩ(Anti-natalist’s).

ገንዘብ ምንጪ መበገሲ መወዳእታ ዘይብሎም ድሊታትን፡ግጭትን፡ጻዕርን ወዲ ሰብ እዩ። እምበኣር’ከስ ካብዞም ነገራት ክንሃድም ዘኽእለና ገንዘብ ዘይምውናን እዩ ይብል።

#Aristotle

“The life of Money-making is one under taken under compulision, and wealth is evidently not the good we are seeking ; for it is mearly useful and for the same thing else.”

ገንዘብ ንምውናን ዝግብር ሃለኽለኽ እዛ ዓለም መወዳእትኡ ሃብቲ ንምክዕባት እንተኾይኑ ትርጉም የብሉን; ገንዘብ ንካልእ ጽቡቅ ነገራት ምስ እነውዕሎ ሂወትና ሓጎስ ይዓስሎ ይብል ፍላስፋ ኣሪስቶትል።

ገንዘብ ምስ ዕላማ ምንባር ክነተኣሳስሮ ንኽእል ኢና። ምኽንያቱ ብዘይ ገንዘብ ክንከዶ እንኽእል ስድሪ ሂወት ስለዘየለ። ዕላማ ምንባርካ ፍቅሪ፡ሓጎስ፡ ሰላም እንተኮይኑ ግን ኣብ ገንዘብ እንተዘይተወከልካ ይምረጽ።

“ገንዘብ ሓጎስን፡ሰላምን፡ፍቅርን ክሽምተልና እንተዘይክኢሉ ኪኖ ሓጹር ይደርበ”።

©ተስፉ ሃይለማርያም

ብ ቪድዮ ንምክትታል

ኣንቲ ኮኾብ መልኣኽ ፍቕሪ
ደስ ክብለንስ ዓይንኺ ንቖሪ
ኣምላኽ ‘ተሎስ እዝንኺ ይለኮታ
የእጋርኪ ይሓምሽሸ ኣይሰከመን ባይታ

ክልቴና ንዓርፍ . . .
ንስኺ ‘ናፍቀርኪ ናብራ ንምስናፍ
ቁልሕሊሕ ካብ ትብሊ ዝሓሸ ንምምራጽ
ይሕሸና ዓይነ ብርክኺ ምቕባጽ

ኣነ ድማ
ኮኾብ ሒዘ ሰብኣ-ሰገል
ካብ ፍቕያኺ ክገላገል
መርኣዪ ኣብ ዘየለ . . .
ትርእይዮ መን ምዃኑ ከመይ
ጨረታ ኣብ ዘይብሉ፡
ትነብሪ ኣብ ዓለመይ።

@Asmerom Haile – ኣስመሮም ሃይለ

ሕዳር 2018

ልቢ መሊእልኩም ዘይትሰኽኑ
ባዕልኹም ንባዕልኹም ትኹንኑ
ካብ ሕልሚ ናብ ሸቶ ከይኣኸሉ
ሓሳባት ኣብቊልኩም ትነቕሉ
ከማይ’ዶ ትኾኑ፧

ሰብ ዝብልዎ እሳት ዘንድደኩም
ሰብ ዝብልዎ ፍጡር ዘንብረኩም
የእዛንኩም ውሽጥኹም ዘይሰምዓ
የዒንትኹም ብናብረአን ዘይነብዓ
ከማይ’ዶ ትኾኑ?

ንዘይትረዊ ህይወት እትደምዩ
ምንባር ‘ናጸላእኩም ምሟት ዘይትደልዩ
ከይብልኹም ገምቢ ትስልሙ
ናይ ሎሚ ዘይሓዝኩም ንጽባሕ ትሓልሙ
ከማይ’ዶ ትኾኑ?

ምስ ጽሓይን ወርሕ እናነበርኩም
ተፈጥሮአን ጋሻ ዝኾነኩም
ኣድማስ ከይፈታሕኩም ምስጢሩ
ንህይወት ጎሲኹም ብሞት ትብህርሩ
ከማይ’ዶ ትኾኑ?

ይመስለኩም’ዶኸ?
ዋጋ ሰላም ኲናት፡
ከማኻ ሰብ ምጽናት
ፍጡሩ እናጥፋእካ
ናብ ፈጣሪ ምቁማት

ትርጉም ድኽነት ብንዋይ ዝልካዕ
ሕማቕን ጽቡቕን ዘይርሳዕ
ኣብ እንድዒ ከንቱ ትዛውኑ
ንስኹም’ከ፡ከማይ’ዶ ትኾኑ?

@Asmerom Haile

18 ጥሪ 2019

”ንቀራረብ ንቀራረብ ደገ ዘለዉ ኣሕዋትና’ዮም”
ቀጢን ድምጺ ናይታ ፈቶሪኖ ድምጽ’ቲ እኩብ ዋጭዋጭታ ክፍንጽግ ኣይትሓዙኒ እናበለ የቃልሕ።ኣውቶቡስ ከተማ ኣስመራ፡ እተን እንኮ መንግስታዊ ዕማመን ብብቕዓት ኣብ ምስልሳል ዝርከባ ኣገልገልቲ ምዃነን ብጽቕጥቅጥ ህዝቢ ከመስክራ እዩ ዝብርሀን።
”ማእከላይ ማዕጾ ንቀራረብ” ድምጽታ ፎተሪኖ ኣየዕረፈን።
”ኣይይይ . . . ኣታ ረጊጽካኒ እምበር”
”ከይትርገጺ ተደሊኺ ብታኽሲ’ሞ ዘይትኸዲ”
”ንዓ በል ተሓንጎር”
“ኣብ ቦርሳይ ክትኣቱ ደሊኻ?”
ንጽበት ቦታ ብመልሓሶም ከቃልልዎ ከምዝደለዩ ክመስል፡በብወገኑ መረረ ጽቕጥቅጥ ይቕጽል።
”ኣቱም ቀስ ግዳ ዘይትብሉ”
ክኣትዋ ደጊፈ ዘእተኽወን ሰንከልከል ዝብላ ሰበይቲ ምስ ኣብ ቅድሚአን ተገቲሩ ሕቑኡ ሂብወን ዝነበረ ገዚፍ ሰብኣይ ይማጎታ።ወዮ ገዚፍ ሰብኣይ ገጹ ከይጠወየ ብጎርናዕ ድምጹ
”እሞ ደፊእኪ ብፍኒስትራ ኣውጽኒ።”
ምንኣስ ሓርማዝ ክነሱ ብፊንስትራ ክወጽእ ተራእዩኒ ሰሓቐይ ክቆጻጸር ኣይከኣልኩን። ዝቕጽል ግብረመልሰን ክጽበ እናሃቀንኩ ወዮ ሰብኣይ ናባይ ተጠውዩ።
”እሂታ እንታይ ነፊሑካ”
ዘይተዳለኹሉ ነገር ስለ ዝገጠመኒ ሓሲበ መልሲ ክህብ፡ወይ ብኣግኡ ገላጋሊ ንምርካብ ቁልሕሊሕ በልኩ። ሃንደበት ዝለኽፈኒ ሰብኣይ
”ኦ!”
ክብል ሓውሲ ኣውያት ብዝጥዕም ድምጺ ኣውቶቡስ ኣነቓነቓ።እንታይ ረኺብዎ ኢልና ፍርቂ ኣውቶቡስ ተጠውዩ ክጥምቶ ግልጽ በለ።
”ኢራብ ዲኺ ኣንቲ?”
መልሳ ከይተጸበየ ተጠምጠማ።ከምቲ ኣሰዓዕሙኦም ናይ ሃይስኩል ካችኡ እያ ትመስል።ግር ዝበላ ሰበይቲ ገጽ ገጹ እንጠመተት ተዓኒዳ።ኣብ የእምሮኣ ዘይዕዉት ድልያ ናይዚ ሰብኣይ ከተካይድ ምስሊ ትፈልጦም ሃዛርጥ ክትፈታትሽ ከምዝወፈረት ገመትኩ። ትርንዕ ትርንዕ ዝበለ ስዕመት እንከቕምሳ ገጻ ተበቲኻ ከይትወድቕ ዝሰግአት ክትመስል ክሳዳ ብብቂ እየ ተንቀሳቕስ ዝነበረት።
ካብ ዘየድሊ ላኽፋ ናይቲ ሰብኣይ ብምግልጋለይ እፎይታ ተሰምዓኒ።ንሳ እውን ኣብቲ ድልያ ስለ ዝተዓወተት ግዲ ኮይና ካብኡ ብዘይሰንፍ ድምጺ ኣውቶቡስ ኣነቓነቐታ።
”ኣይኣምንን’የ ኣንታ ሳጢር ዲኻ፧”
ተመሊሶም ኣብ ምስዕዓም ኣተዉ።ሰብ ተጋግያ ከምዘላ ክሕብራ ድንዕ በልኩ።ብግዝፉ ንቕድሚት ከምዘይሪኢ ዝጋረደኒ ሸሞንተ ሳጢራት ተጠሚሮም ዘይዳረግዎ ሰብኣይ’ሲ ሳጢር! እቲ ክድይብ እርጋን ዘሰነፋ ዝመሰለትኒ ሰበይቲ ኣሰዓዕማኣ ርእየ፡ዝተሰሓሓተ ግምት ከምዝወሰድኩ ተረድኣኒ።ዝተኸድነቶ ብጫ ሽፎን ኣብ ስልኪ ከም ዝተሰጥሐ እናተዋዛወዘ ዕብራና ኣብ ምጉላሕ ተጸሚዱ፡ንቒሕ ገጻ ዝበለላ ኣብ ላዕላይ መዓጉርታ ዝዓለባ ቅጫ መጠቃ ዝመስላ ማዳ ተኾዲመን እንተስ ናብራ እንተስ ጥዕና፡ ሓዲኡ ከምዘግድዓ መስካሪ ኣየድልዮን።
ካብ ፈተሻ ኣካላታ ወጽየ ክጸናጸን ጀመርኩ። ገለ ክፋል ሰላምታ ሓሊፉኒ ኔሩ።
”እዋይ ኢራብ ዘይሞተስ ይራኸብ ደኣ።ከይገርመኪ እዛ ማህረምትኺ እንተዘይርኢ ኣይመለለኹኽን ኔረ።”
ኣብ ላዕላይ ግምባራ ንዝነበረት ጠምሳቕ በሰላ እናተናኸፈ ሰሓቐ። ንእግረ መንገደይ በሰላ ግርም ታቤላ ምዃኑ ተሰወጠኒ።ለካ ገለ በሰላታት ግዜ ዘየህስሶም፡መለለይናን መንነትናን ኮይኖም እዮም ዝነብሩ በልኩ።
”እዋይ ሳጢር ኣንጭዋ ዝወሓጠ ድሙ እንዲኻ መሲልካ ጋጊናካ”
ተታሓሒዞም ነዊሕ ሰሓቑ።እቲ ሰሓቖም እውን ኣይጋጠመን።ነቲ ጉጅለ ባህሊ ናይ ቤት ትምህርትና ትጻወቶ መእሰሪ ዘይብሉ ሙዚቃ ይመስል።ኣነ እውን ብወገነይ ድሕሪ ምውራድና ሳጢር ዝበልዖ ሓቲተ ሚዛነይ ከመሓይሽ ምስ ነብሰይ ቃል ኣተኹ።
”ጋጊኽና’ዶ ኢራብ ቅጭን ነዊሑ እንድዩ ግዜ፡ጥቅውቲ ሰበይቲ ድማ ረኺበ ብጻይኪ ግዓት ግዒታ ተቑርስ”
”ሓቅኻ ነዊሑ”
ድሕሪ ምባል እንደገና ኣስቀጠት።ምናልባት ንውሓት እቲ ግዜ ትዕቅን ኔራ ትኸውን።ምናልባት ህይወቶም ኣብ መቓን ግዜ እናእተወት ተነጻጽር ኔራ ትኸውን።
”እምበር ትብለጽሲ ኣይኮነንዶ ግዓት ቦጅቦጅ እኳ ተመቅር ኔራ”
ናብ ሰሓቓ ተመልሰት፡ኣየሰነያን።ሰሓቕ ሳጢራት ኣይምችኦን ግዲ ኮይኑ።
”ምስ ትብለጽ ደኣ ተፈላሊና እንዲና”
ክብላን መብረቕ ከምዝሃረማ ክትፈዝዝን ሓደ ኮነ።ነዊሕ ኣይጸንሐትን ሕቶታት ጀመረት።
”ቆልዑኸ ከመይ ኣለዉ፡ሰዲርካ ዲኻ?”
”ሰዲርና ኢራብ ነብሲ እቲ ቦኽሪ ተመሪቑ ኣብዚ ኦሮታ ይሰርሕ ኣሎ፡እተን ክልተ ድማ ኣብ ዓዲ ቀይሕ ኮሌጅ ኣለዋ፡እተን ዳሕረዎት ነኣሽቱ እዮም ትምህርቲ ኣይጀመሩን”
”ኦ እሞ ሰዲርካ ኢኻ”
ከምኣመላ መገሻ ግዲ ጀሚራ ናብ ስቕተኣ ተመልሰት።
”ስራሕ ከመይ ኣሎ ኢራብ ሕቶታት ቀጸለ”
”ስራሕ ደኣ ነዊሕ ኣንድዩ ኮይኑ ካብ ዘቋርጽ፡ ጥዕና እናሰኣንኩ፡ኣብ ጽሓይ ኮፍ ኢልካ ትኬት ናይ ፓርኪን ክትቆርጽ ኣየኽኣለንን”
ኣብ የዒንታ ገለ ነገር ዝነበብኩ መሰለኒ፡ ድሕሪኡ ዝሰዓበ ዕላሎም ናብ ንእስነት ከምዝመለሶም ኣየጠራጠረንን።ደሃይ ዓርከይ ክገብር ኣንጊሀ ቤት ማእሰርቲ ዓዲ ኣበይቶ ክበጽሕ ተሃንጥየ እኳ እንተነበርኩ፡ሕጅስ ኣንጻር ትምኒተይ ጉዕዞ ክነውሓለይ እሞ ዝያዳ ታሪኽ ክሰምዕ ደኣ ተሃንጠኹ።
”ጥዕናኸ ከመይ ትኸውን ኣለኻ፡እዛ መውጋእቲ ተሸግረካ ኣላ ድያ፧”
ናብ ቀልበይ ካብ ዝምለስ ንፈለማ ዝሓዝክዋ ሕቶኣ ነበረት።
ናብ የማነይቲ እግሩ እናመልከተ
”ደሓንያ ሕጂ ደኣ፡እንተሓሰብክዮኸ ጓለይ ካብ ፈንቅል እዚኣ ጥራይ ከፊልካ ምውጻእ መን ይረኽቦ፡ንስኺ እንተዘይትህልዊ ኣበይ ምወጸኹ።ምስ መውጋእተይ ሓዚልኪ ከተውጽእኒ እኮ ኢኺ እዚኣ ተሃሪምክያ” እንደገና በሰለኣ ተናኸፈ።
”ፈንቅል፡እንታይ ዘይከፈልናላ” ዝገደደ ኣብ ዝንታ ኣተወት፡ ሕሰም ዘየረከበለን ክመስላኒ ዝጸንሓ ብሩሃት የዒንታ ንብዓት ክጋርደን ኣስተብሃልኩ። ግደ ሓቂ ዛንታ ገድሊ እናክሰምዕ ዛንታ ምረት ምንባሩ ኣይሰሓትኩን። ብጋህዲ ዝነብዕ ተጋዳላይ ደኣ ኣይገጠመንን እምበር። ብዛዕብኦም ዘይበርሃለይ ብዙሕ ነገራት ኣሎ፡እንተላይ ንምንታይ ንንብዓት ከም ምልክት ሕመቕ ሓሲቦም ምስ ስምዒቶም ይቃለሱ።
”ወዲ ኣብርሃ እውን ኣብኣ እዩ ተሰዊኡ።”
ዝዓቖረ ንብዓት ከየምልጣ ክትመስል፡ ኣንቃዕሪራ ንናሕሲ ጠመተት
”ወደ ኣብርሃ!” ንሱ እውን ሓዘን ከምዘረኻኸበሉ ዝን በለ።
”ወይለይ እቶም ደቅኹም’ከ ከመይ ኣለዉ። መን እዩ ስሙ እቲ ዓቢ . . . ” ክዝክር ቅሩብ ድሕሪ ምጽናሕ
”እ . . እወ ዘኪረዮ መትከል፡ መትከል ወደ ኣብርሃ ክሳብ ዝስዋእ ካብ ኣፉ ዘየውጽኦ ዝነበረ”
ዝጸረቶ ንብዓት እንተስ ከቢድዋ እንተስ ብግዲ ንግዳም ዝደፍኦ ተወሰኺ ጓሂ ረኺቡ ተፈርሽሐ። ሃዝራጥ . . . እባ ሳጢር እውን ከምዝተሰከፈ ዙርእዩ እናጠመተ ኣቕባሕበሐ።
ሰብ ከይሰምዓ እንክትመስል ብትሕቲ መልሓሳ
”መትከል ደኣ ዓሪፉ እንድዩ” በለት።ዕላሎም ብዙሓት ንጸናጸኖ ከምዝነበርና ይጠፍኣ ኣይበልኩን።ካብቲ ጸጸኒሑ ዝውጭጭ ድምጺ ፎተሪኖን ዓቕልኻ ዝፈታተን ሃሩርን ጽቕጥቅጥን ኣውቶቡስ ንምምላጥ ኣብ ዕላሎም ዝተዓዕቆብና ውሑዳት ኣይነበርናን።ሳጢር ብስምባደ ርእሱ ሓዘ። ንነገሩ ኣብቲ ጽቕጥቅጥ ድጋፍ ከይደለየ ሰብ ንሰብ ሰጢሙ እዩ፡ኣይኮነን መውደቒ፡መቐመጢ ኣጻብዕቲ ቦታ እኳ ንጋዶ።
”እንታይ ትብልኒ እንታይ ረኺብዎ፡መዓስ ዓሪፉ”
ኣብ ድምጹ ምቅይያር ኣስተብሃልኩ። ኢራብ ብትሕቲ ልሳና
”ዓመቱ፡ሊብያ”
መዓንጣ ከብደይ ተሓሚሰ ንባዕ ንባዕ ዝብል ስምዒት መጸኒ።ጾር ናይ ኢራብ ካብ ጾረይ ንላዕሊ ከበደኒ። ካብ ዕላሎም ነዚ ናይ ሎሚ ሓርማዝ ናይ ሽዑ ሳጢር ሓዚላ ሰዓታት ጎያ ዘይትርብርብ፡ኣብ ልሳን ብጾታ ብጅግንነታ ዝተወቀጠት ኢራብ ምንባራ ሰሚዐ እየ።ሎሚ ግን ነዛ ንነብሳ እኳ ምስካም ስኢና ብዓል ኣነ ደጋጊፍና ኣውቶቡስ ነስቅላ። ዝወርደላ ፈርማታ ስለ ዝኣኸለ ነቲ ኣብ ምውራድ ዘሎ ጽቕጥቅጥ ሓሲበ ጥቓ ማዕጾ ተቐሪበ ንኽጸንሕ ክርሕቆም ወሰንኩ።
”ናበይ ገጽኪ ደኣልኪ፧”
ሕልፍ ክብል ዕላል እናቐጸለላ ሰማዕክዎ
”ናብዚ እስሪ ቤት ዓዲ ኣበይቶ፡እቲ ንእሽተይ ወደይ ክበጽሖ”
ኣዕሚቐ ኣስተንፈስኩን። ተመስገን! ናብኡ እንተኾይናስ ደጊፈ እኳ የብጽሓ። ክጽበያ ወሲነ።
” እዋእ ኣብዚ ድዩ ዘሎ ወድኺ፡እሞ ምሳና እዩ”
”ወይለይ ኣብኡ ዲኻ ዘለኻ፧
”እወ . . . ደይ ሎሚ ከማን መኪና ተበላሽያትኒ እየ ኣውቶቡስ ጌረ”
”ወይ ህዝባዊ ግንባር ንዓኻ ትኸውን መኪና ክኣ ረኺቡልካ፧”ድሕሪ ክንደይ ሰሓቐት።እቲ ክትስሕቕ ምረታን ሓዘናን ዘረስዕ ጽባቐ ትላበስ፡ምስሊ ንእስነታ ብልጭ ኢሉ ይጠፍኣካ እምበር ብጩራስ ትሪኦ።
”ኣብዚ ቀረባ ጋራዥ እየ የእቲየያ ዘለኹ ወዲኦማ ይኾኑ እዩም፡ንእግረመንገደይ ይማልኣኪ”
ተመስገን በልኩ፡እንቋዕ ነታ ኣብ ዝባና ካብ ዓዲ ምት ዘትረፈቶ ክማላኣ ዘከረ እምበር፡ ኣነ ደኣ ከም ህዝበይ ብእግረይ ዘጓሕ ይብል ግዲ።

Asmerom Haile

ደራሲ፡ ኣስመሮም ሃይለ
ፓሪስ
31/08/2018
06፡16 am

ኣስመሮም ሃይለ

ኣብ መጀመርታ እቲ ፌይስቡክ ኣብ ናይ ክሪፕቶ ንግዲ ብመንገዲ እቲ ተቖጻጻሪ ዘይብሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ሊብራ ዝተባህለ ባጤራ ከም ዝኣቱ ዝኣወጀሉ ግዚያት፡ግብረመልሲ ሰብ ሞያ ሕግን ፕለቲከኛታትን ከምቲ ኩሉ ዝተጸበዮ እዩ ኔሩ።ሊብራ ቀልጢፉ ኣብ ጸገም ኣትዩ፡፡እዚ ናይ ማሕበራዊ ሜድያ ዓርሞሸሽ ኩባንያ ኣብ ፋይናንሳዊ ወጻኢታትን ኣሳልጦ ስራሕን ዝሕግዝኦ ካብኡ ምስ ዘይሰንፋ ኲባንያታት ዝገበሮ ናይ ውዕል ዝርዝር ኣሎ።ኣም መጀመርያ ጥቅምቲ 2019 ፐይ ፓል እቲ ቀዳማይ ካብዚ ውዕል ዘንሳሓበ ትካል ክኸውን እንከሎ፡እዚ ንካልኦት ከም ማስተር ካርድ፡ቪሳ፡ኢ በይ ብቐደም ተኸተል ነቲ ውዕል ጠንጢነን ክወጻ መሪሑ።ስለ ምንታይ እየን ግን እዘን ትካላት ብኸምዚ ናህሪኢ ካብዚ ውዕል ከንሳሕባ ዝረኣያ ዘለዋ? መጀመርያ ብኸመይ እዩ ፌይስቡክ ናብ ካልእ ከምዚ ዝኣመሰለ መዋጥር ክኣቱ ክኢሉ ንርአ።ፌይስቡን ብዛዕባ ሊብራ ንመጀመርታ ግዜ ብወግዒ ዝኣወጀ ኣብ ሰነ 2019 እዩ ኔሩ።
ኣብ ስዊዘርላንድ ድማ ነዚ ክሪፕቶ ባጤራ ዘካይድ ማሕበር መስሪቱ።እዚ ማሕበር 27 ካምፓኒታት ዝሓቖፈን ነዚ ሓድሽ ባጤራ ዝከታተልን እዩ።ፌይስቡክ ብተወሳኺ ኣብ ዲጂታላዊ ባጤራ ሊብራ ተሰሪቱ ዝሰርሕ ”ኮ ሊብራ” ዝተባህለ ንምስግጋር ን ፋይናንሳውያን ኣገልግሎታትን መፈጸሚ ክፍሊታትን ዝውዕል ኣፕሊኬሽን ዲዛይን ጌሩ ኣቕሪቡ።ንምንታይ ፌይስቡክ ኣብ ዲጂታላዊ ባጤራ ክኣቱ ደልዩ?ፌይስቡክ ኣዝዩ ዓቢ ካምፓኒ እዩ።ኣብ ወርሒ ልዕሊ 2.41 ቢልዮን ንጡፋት ተጠቀምቲ ኣለውዎ፡እዚ ዓቢ መሰረት እዩ ዝኾኖ።እንተውሓደ ርብዒ ካብዞም ተጠቀምቱ ነዚ ኣገባብ እንተተጠቂሞም እዚ ማለት ልዕሊ 600 ሚልዮን ህዝቢ ወይ ድማ 10 ሚእታዊት ካብ ህዝቢ ዓለም ማለትዩ።ዕጽፊ ናይ ብዝሒ ህዝቢ ኣሜሪካ።ፌይስቡክ ግድሚ ሕጂ ብብዙሕ ክስታት ክወቀስ ጸኒሑ እዩ ገለ ካብኡ ኣብ ኣብ ፕረዚደንታዊ ምርጫ 2016 ዝገበሮ ምትእታውን ናይ ዓማዊሉ ምስጢራዊ ሓበሬታታት ናብ ሳልሳይ ኣካል የሕሊፉ ምሃቡን ይርከቦ።ሕጂኸ . . .? ከምዚ ዝዓይነቱ ዕቤትን ጽልዋን ዘለዎ ካምፓኒ ኣብ ፋይናንስያዊ ኣሰራርሓ ዓለም ረብሻ ክፈጥር ዝኽእል ስጉምቲ ክወስድ እንከሎ ሓገግቲ ኣካል ዓለምና ብቐጥታ ክቃወሙ ንቡር’ዩ።እንተኾነ እዚ ጉዳይ ኣብ ክኢላታት ሕጊ፡ፋይናንስያውያን ክኢላታትን ምሁራት ስነ ቁጠባን ድንግርግርን ምግምማዕን ፈጢሩ እዩ።ብሓደ ሸነኽ እዚ ተባሂሉ ዘሎ ሓድሽ ዲጂታላዊ ባጤራ ን ገበነኛታትን ግብረሽበራውያንን ሓድሽ ከምዘተባብዕ ይንገር።ሊብራ እንታይ እዩ? ፌይስቡክ ንሊብራ ዲዛይን ክገብሮ እንከሎ ከም ዓለማዊ ዲጂታላዊ ባጤራ፡ልክዕ ከም ካልኦት ዲጂታላውያን ባጤራታት ሊብራ ኣብ ልዕሊ ሰንሰለት እቶም ክንጥቀመሎም ዝጸናሕና ዲጂታላውያን ባጤራታት ይቕመጥ።ዘከም ካልኦት ክሪፕቶ ባጤራታት ሊብራ ብኻልኦት ብዙሓት ሓቀኛ ዓለማዊ ባጤራታት ከም ኤውሮ፡ፓውንድ፡ዶላር፡የን ወዘተ ክድገፍ እዩ።እዚ ድማ ዋጋታቱ ንምርግጋእን ካብ ከምቲ ኣብ ዕድጋታት ቢትኮይን ዘጋጥም ሃንደበታዊ ምንቁልቋልን ክኸላኸሉ እዩ።ሊብራ ከም ውሕስነት ገለ ገንዘብ ኣብ ባንክታት ከቐምጥን ንነብስወከፍ ዝእውጫ ናይ ሊብራ ሳንቲም ናይ ሓጺር ግዜ መንግስታዊ ውሕስነት ንኽረክብ ዘኽእሎ ኢንሹራንስ ክኣቱን እዩ።ነገራት ከምቲ ፌይስቡክ መዲብዎ ዘሎ ምስ ዝኸዱ ተጠቀምቲ ሞባይላቶም ናብ ማሕፉዳ ብምቕያር ብመንገዲ እተን ብ ፌስቡክ ዝውነና ከም ዋሳፕ፡ኢንስትግራምን ሜሲንጀርን ክገዝኡ፡ ክሸጡ፡ ክዋገዩን ክቕበሉን ይኽእሉ።በዚ ድማ ዘከም እቲ ህሉው ደቓይቕ ዝወስድ ምስግጋር ሕሳብ ብኣዝዩ ንኡስ ናይ መሰጋገሪ ክፍሊት ኣብ ካልኢታት ምልውዋጥ ሕሳብ ከተካይድ ይከኣል።
ነጻ ብምዃኑ ድማ ብመንግስታትን ዕዳጋታት ዓለምን ካብ ዝጽሎ ከም ዝቕባበን ናይ መንግስታት ገንዘባዊ ፖሊስታትን ጽልዋ ከየሕደረሉ ርጉእን ኣተኣማማንን ኮይኑ ይቕጽል።ብመንጽር እቲ ኣብ ጠለብን ቀረብን ናይ ዕዳጋ ተሞርኲሱ ብፍርሒ ወይ ህንጡይነት ዓማዊል እናተጸልወ ዘይተሓዝ ባህሪ ዝውንን ቢትኮይን ናይ ፌይስቡክ ሊብራ ዝሓሸ ይገብሮ።ሊብራ ነቲ ኩሎም ናይ ክሪፕቶ ባጤራታት ዝጥቀምሉ ብላክ ቸይን ዝተባህለ መርበብ እዩ ክጥቀም።ብላይ ቸይን ውሑስ ዲጂታላዊ እኩብ ፋይናንስያውያን ኣካውንትታት ኮይኑ ካብ መንግስታዊ ምቁጽጻር ሓራ ዝኾነ መርበብ እዩ።ኣብ መንጎ ሰባት ንዝግበር ምልውዋጣት ኣብቲ መርበብ ምስ ተመዝገበ ግን ኩሉ ስለ ዝርእዮ መን እንታይ ይውንን ክትፈልጥ ኣይትሽገርን።ናይ ፌይስቡክ ሊብራ ግን ከምዚ ኣይኮነን።ብዘይካ እቶም ሊብራ እሙናት ኢሉ ዘቐምጦም ዝምልከቶም ኣካላት፡ ካልእ ኣካል ነቲ ዝካየድ ናይ ምስግጋር ገንዘብ መስርሕ ክርእዮ ኣይክእልን። ኣብዚ ድማ እዩ ኣገዳስነት ናይቶም ሊብራ ተሓባበርቲ ኢሉ ዘቐመጦም ኣብ ስዊዝ ዝተመስረቱ መሻርኽቲ ዝመጽእ።ነብስወከፍ መሻርኽቲ ናይ ማሕበር ሊብራ ናብዚ ፕሮጀክት ብውሑድ 10ሚልዮን ዶላር ከውፍር ይግደድ።ሰበ ስልጣን ፌይስቡክ ከም ዝብልዎ ኣሰራርሓ ሊብራ ካብ ክሪፕቶ ባጤራ ነዚ ልምዳዊ ባጤራታት ብዝያዳ ይመሳሰል።መወዳድርቱ ካልኦት ክሪፕቶ ባጤራታት ዘይኮኑ እቶም ልሙዳት ባጤራታት ምዃኖም እውን ይምጉቱ።እዚ ምኽንያት ድማ እዩ ንሓገግቲ ኣካላት ዓለምና ኣንጻር ሊብራ ደው ክብሉን ገለ መሻርኽቲ ሊብራ ካብቲ ማሕበር ክወጹን ዝገበረ።እንተኾነ ወናኒ ፌይስቡክ ማርክ ዙከርበርግ ካብ ኮንግረስ ኣሜሪካ ንምንታይ መሻርኽቱ ጠንጢነሞ ይወጹ ከም ዘለዉ ኣብ ዝተሓተተሉ ”ሪስክ ካብ ምውሳድ ፈሪሖም” ኢሉ እዩ ነቲ ሓቂ ሸፋፊንዎ ክሓልፍ ዝፍትን።ብተወሳኺ ወናኒ ፌይስቡክ ዙከርበርግ ፌይስቡክ ብዘይ ፍቓድ ባይቶ ኣሜሪካ ወላ እውን ካብ ኣሜሪካ ወጻኢ እንተኾነ ንሊብራ ከምዘይዝርግሖ እዩ ከእምን ዝጽዕር።ኣባላት ባይቶ ኣሜሪካ ሊብራ ንግብረሽበራውያንን ገበናውያንን ዘይተኣደነ ዕድላት ከፊቱ ንዘይሕጋዊ ሕጽበተ ገንዘብ ምኽንያት ከይከውን እውን ይሰግኡ።ማርክ ነዚ ስግኣት ኣይከሓዶን፡እንተኾነ ኣሜሪካዊ ናይ መሃዝነት ባህሊ ክሳብ ዘሎ ገበንን ምክልኻል ገበንን ልሙድ ፍርያቱ ድማ ኣካል ናት=ይቲ ዓቢ ባህሊ መሃዝነት ኣሜሪካውያን ምዃኑ ይእምት።
ኣብ ሻቕሎት ዝኣተወ ባይቶ ኣሜሪካ ብዝለኣኸሉ መጸዋዕታ ተረኺቡ ከብርህ እንከሎ ‘ኣብዚ ኮፍ ኢልና ክንካታዕ ንናይ መሃዝነት ባህልና እንተጥፊእናዮ የለናን፡ኣሜሪካ ሎሚ ኣብ ዓለም ቀዳመይቲ ስለ ዘላ ቀዳመይቲ ኮይና ትነብር ማለት ኣይኮነን ብፍላይ ናይ ምምሃዝ ባህርና እንተጥፊእና፡እንተድኣ ዝውሰዱ ሪስክታት ሃልዮም ድማ ክንገጥሞም እምበር ንዕኦም ፈሪሕና ምምሃዝ ከነቋርጽ ኣይኮንናን’’ክብል መሊሱ።ሊብራ ንፌይስቡክ ምስቶም ዘይተኣደነ ሓይሊ ዝጸንሖም ባንክታት ዘይኮነ ምስ ዓበይቲ መንግስታት እውን ኣብ ቀጥታዊ ረጽሚ የእትይዎ እዩ፡ኣብ መስከረም 2019 ፈረንሳንን ጀርመንን ን ሊብራ ብሎክ ክገብርኦ ተሰማሚዐን፡እቲ ምኽንያት ”ዝኾነ ግለ ሰብ ሃገራዊ ናይ ገንዘብ ፖሊሲ ናይ ምምእዛን መሰል የብሉን፡ምኽንያቱ ገንዘባዊ ፖሊሲ ኣካል ልእላውነት ሓንቲ ሃገር ስለ ዝኾነ”ይብላ።ድሕሪ ገለ ሳምንታት ናይዚ መግለጺ ፌስቡክ መሻርኽቱ ክኸስር ጀሚሩ ፐይ ፓል ኣብ መጀመርታ ጥቅምቲ 2019 ቀዳማይ ካብ ሽርክነት ዝወጸ ትካል ክኸውን እንከሎ ድሕሪ ገለ መዓልታት ኢ-በይ፡ማስተካርድ፡ቪሳ ብቐደም ተኸተል ካብቲ ማሕበር ወጽዮም።እንተኾነ ዝበዝሕ ካብዚ ተቓውሞታት ካብተን ብቑዕ ናይ ባንኪ ክፍሊታት ዘተኣታተዋን ዝብዝሑ ዜጋታተን ናይ ባንክ ኣካውንት ዘለዎምን ሃገራት እዩ ዝመጽእ ዘሎ።ብመሰረቱ እውን እዘን ሃገራት ኣብ ዕላማ ሊብራ ኣይነበራን።ዕላማ ሊብራ ናብቶም ብዙሕ ልምዲ ናይ ባንክ ዘይብሎም ኣህዛብ ዝቐንዐ እዩ።ንሱ ዝጥምቶም ዘሎ ተጠቀምቲ እቶም ልዕሊ ዕድመ ክነሶም ናይ ባንክ ኣካውንት ዘይብሎም 31% ናይ ዓለምና ኣህዛብ እዚ ማለት ልዕሊ 1.7 ቢልዮን ዓዊል እዮም።
እዚ ቁጽሪ እዚ ኣብተን ኣብ ምምዕባል ዘለዋ ሃገራት ጎሊሑ ዝርአ ምስ ምዃኑ መመሊሱ ክውስኽ እዩ።ዝበዝሓ ደገንስትዮን ትሕቲ ቅርጺ ኣብ ዘይብሉ ርሑቕ ቦታታትን ዝቕመጦ ሰባት ድማ ብመንገዲ ፌይስቡክን ሊብራን መስኮት ናይታ ገፋሕ ዓለም ይኽፈተሎም ማለት’ዩ።ካብዞም ዝተጠቕሱ 1.7 ቢልዮን ሰባት እቶም 1.1 ቢልዮም ሞባይል ቴለፎን ይውንኑ።ነቲ ብዙሓት ኣብ ትሕተ ሳህራ ዝርከባ ሃገራት ዝጥቀማሉ ብመንገዲ ሞባይል ሜሴጅ ወይ ሞባይል ካርድ ዝፍጸም ክፍልቲታት ተኪኡ ክሰርሕ እውን ትጽቢት ይግበረሉ።ፌይስቡክ ነቲ ኣብ ቻይና ብዓሊ ባባን ዊቻትን ቀዲሙ ዝተፈተነ ነገር እዩ ዝደግም ዘሎ።ችቻይና ኣብ ነሓሰ 2019 ናይ ገዛእ ርእሳ ናይ ኢንተርነት ባጤራ ክትዝርግሕ ምዃና ምስ ምእዋጃ ተታሓሒዙ እውን ቅልስ ፌይስቡክ ምስ ሓገግቲ ኣካል መንግስታትን ዓበይቲ ባንክታትን ጥራይ ዘይኮነ ምስ ከም ብዓል ቻይና ዝኣመሰሉ ኣብ ተመሳሳሊ ወፍሪ ክነጥፉ ዝደልዩ መንግስታትን ከም ብዓል ዓሊ ባባ ዝኣመሰሉ ውልቀ ትካላትን እውን እዩ።ወላኳ ፌይስቡክ ናይ መጀመርያ ትካል እንተኾነ ነዚ ወፍሪ ካልኦት ትካላት እውን ከም ዝስዕብኦ ንጹርዩ፡እዚ ኣብ ምምእዛን ቁጠባ ዓለም ዘለዎ ጽልዋን ካልኦት ዓበይቲ ትካላት ዓብላልነተን ከረጋግጻ ዘተኣታትውኦም ዘለዋ ሓደስቲ ኣሰራርሓታትን በብግዚኡ ከነላልየኩም ቃል ንኣቱ።እም ብላክ ቸይን፡ክሪፕቶ ካረንሲ ወዘተ ዝብሉ ቃላት ጋሻ ኮይኖኹም እንተጸኒሖም እውን ብዛዕብኦም በብግዚኡ ንእነዳልዎ ቪድዮታት ንምክትታል ኣብ ዩቲብ ቻነልና በዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ሊንክ ሳብስክራይብ ኣይትረስዑ።

ዉርሻ ወይ ከኣ ቅርሲ ንብሎ ብዙሕ መግለጽ እካ እንተ ሃለዎ ዝበዘሐ እዋን ግን ከምዚ እዩ ዝግለጽ, ባዕልና ወይ በቶም ቀዳሞት ወለዶታት ክብሪ ዝተዋህቦ እዩ። ሳሕቲ ቅርሲ ትማሊ ዝተሰርሐ ተባሂሉ ይግለጽ እዩ። “Heritage is the past made”. ዉርሻ ከም ስሙ ካብ ቀዳሞት ዎሎዶታት ዝወረስናዮ፡ መሬት፡ሓወልቲ፡ ታሪኻዊ ቦታታት፡ ከምኡ ውን ነቶም ብዓይንና ዘይረኣዩ ብኢድና ዘይ ንድህስሶ intangible haritage ኢልና ንጽውዖ። ቛንቛ፡ እምነት፡ባህልን ልምድን የጠቓልል።ቅርሲ ወኢይ ከኣ እዚ ውርሻ ኢልና ንጽዉዖ ዘለና መሰረት መንነት፡ብርትዐ፡ ሓድነት እዩ። ዓለማዊ መስርሕ ክሳብ ዝኾነ ከኣ ደቅ-ሰባት ኣብ መንጎኦም ዘሎ ዝምድና ንምምሕያሽ ይጥቀምሉ፡ ኣብ መንጎ ሕሉፍን ህሉውን ከኣ ከም ሓደ ድልድል ኮይኑ ኣብ ሞንጎና ዘሎ ተመሳሳልን ፍልሉዩን ኣጉሊሑ የርኤና። ብተወሳኺ ከኣ ኣብ ሕጂ ኾንና ነቶም ናይ መጻኢ ወለዶ እንታይ ክንገድፈሎም ከም ዘለና ከኣ ንክንሓስብ ይግድደና።
ዉርሻ ኣብዚ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስኩዎ ጥራይ ዝተሓጸረ ኣይኮነን ኣብ መዓልታዊ ንጥፈታትና ዉን ይጸልወና እዩ። ሓይሊ ክሳብ ዘሎዎ ከኣ ኣብ ኣመጋግባ፡ ኣከዳድና፡ ኣካይዳና ወይ ባህርና ጽልዋ ኣለዎ። ውርሻ ሓደ ካብቶም ቅኑዕን ግጉይን ኢልካ ንኽትፈርድ ዝድርኹ ረቛሒታት እዩ፡ ሰለዚ ንዝመጽእ ወለዶ እንታይ ተዉርስ ጥንቃቐ የድሊ። ሰባት ነየን ክብሪ ሂቦም ነየን ከምዝገድፉ ኣብ መዋጥር ይኣትዉ፡ ምኽንያቱ ቅርሲ ንምዕቃብ ብዙሕ ባጀት ስለ ዘድሊ። ግን ኣብ ዝበዝሐ ክፋል ዓለም ሰባት ነቶም ባህላዉያን፡ መንፈሳዉያን፡ ስነ-ጥበባዊ ፍርያት ዝኾነ ዉርሻ ንኽዕቅቡ እዮም ዝመርጹ። እቲ ምኽንያት ከኣ ንሶም እዮም ንዝበዝሑ ክፋል ሕብረተ- ሰብ ሓጎስ ሂቦም ሓድነት ዝህብዎን ኣብ ሓደ ህርመት ዘስምርን። ኣነ፡ ንስካ ፡ ንሱ፡ ንሳ ንዉርሻ ክብሪ ክንህብ ንኽእል፡ ሓሳብና ኣኻኺብና ከኣ ኣየን ዓቒብና ኣየን ክንገድፍ ምርድዳእ የድሊ። ግዜ ምስ ወሰደ ከኣ እቲ ምይይጥ ሓደ መዕለቢ ይረክብ ፡ እዚ ግን ኣብ ሓንቲ ለይቲ ዝዉሰን ዘይኮነስ ኣዋርሕ፡ ዓመታት ክወስድ ይኽእል እዩ። እንተ ድኣ ጽባሕ ዝመጹ ወለዶ ሕጂ ዝሰራሕናዮ ነውርሶም ኮይና እንታይ ንሰሪሕ ከም ዘለና ነስተብህለሉ፡ እንታይ ክንዕቅብ ከም ዘለና ዉን ከምኡ ካብ ሕጂ ንሕሰበሉ።

ረዳእ NoMoreDrama

ብጽባሕ ትሓልም ግዲ ኮይንካ ዓዋን
ንዓይ ተዕልለሉ ሓሊፉ’ዩ እዋን
ኣጋይሽ ናይ ህይወት እንከሳሲ
ትፈልጠኒ ዲኻ?ሓተት እዛ ነብሲ

እታ ዋንኣ ኣጥፊኣ ዝባደወት እምንቲ
ንጉሳ ስኢና ትሳቐ ንግስቲ
ተቐዪማ ርእየ ብኣነ ቅሒራ
ዋና ኣልቦ ኮይና ኣብ ጽምዋ ሰፊራ

ዝዘቕበበ ንብዓት እናተቓለስኩ ከይፍርሻሕ
ኑዛዜ ጀመርኩ ዕላል ኣደራጓሕ
ጽባሕኪ ከምእዝ እናሓለንኩ
ምእንታኺ ክብል እንታይ’ከ ዘይኮንኩ

ንዓኺ ክሓሊ ክደሊ ምዕራፈይ
ኣይነበረን ግዜ ዘዘክር ሕሉፈይ
ኣይረኸብኩን ህሞት ከዕልል ንውሽጠይ
ተዋጢረ’የ ኔረ ንባዕለይ ክፈሊ
ካብ ሕሉፍን መጻእን ዝሓየለ ንኸለሊ

በለትኒ ድማ . . .
ትማል ዝኽሪ’ያ ጽባሕ ትምኒት
ሕልፍቲ ኣይኮነትን ወይ ድማ መጻኢት
ህይወት ምስጢርያ ዘይትፈታሕ ቀመር
ህይወት ሎሚ’ያ ንሕጂ ትንበር

ነብስኻ ብዓይንኻ ስለ ዘይትርኢ
ካብ ነብስኻ ዝዓቢ የብልካን ጸላኢ
ጻውዒት ውሽጥኻ ይፈጥረልካ ራዕዲ
ዘለካ ቀቲልካ ዘይብልካ ተናዲ

ኩሉ ሕጂ’ዩ ኩሉ ሎሚ
ምንባር ኣይትቑጸሮ ንዝኽሪ ንሕልሚ
ንስኻን ሎምን ጥራይ . . .
ኣድሚጻ ንእስነት
ናብ ዘይትምለሶ ኣርሒቓ ተዓዝረት።

@Asmerom Haile